कलियुगाच्या प्रभावामुळे मानवाच्या अंतःकरणातील धैर्य, निश्चय, विवेक आणि प्रेम या श्रेष्ठ शक्ती हळूहळू क्षीण होत गेल्या आहेत. पूर्वीचा मानव पराक्रमी, धैर्यवान आणि दृढनिश्चयी होता, परंतु कालांतराने अहंकार, स्वार्थ, अज्ञान, असहिष्णुता आणि देहासक्ती यांनी त्याच्या मनावर इतका प्रभाव टाकला की तो अंतर्बाह्य दुर्बल बनला. आजचा मनुष्य बाहेरून सामर्थ्यवान दिसत असला तरी अंतःकरणात भय, असुरक्षितता आणि अस्थिरता यांचे साम्राज्य आहे. त्याचे जीवन केवळ देह, सुखसोयी, पैसा, आराम आणि भौतिक अपेक्षा यांच्या भोवती फिरत आहे. खाणे, झोपणे, सुरक्षितता आणि ऐहिक सुख यांच्यापलीकडे जीवनाचा काही उद्देश आहे याची जाणीवही त्याला उरलेली नाही.मानवाची आजची अवस्था अशी झाली आहे की तो स्वतःच्या इच्छा, अपेक्षा आणि मोह यांच्या इतका अधीन झाला आहे की साधा निश्चयसुद्धा टिकवू शकत नाही. थोड्याशा संकटाने तो खचून जातो, एखाद्या अपयशाने भयभीत होतो आणि लहानशा अडचणीने मानसिकदृष्ट्या कोलमडतो. त्याच्या मनात सतत भीती वावरत असते — भविष्याची भीती, अपयशाची भीती, आजाराची भीती, मृत्यूची भीती, प्रतिष्ठा गमावण्याची भीती. या भीतीमुळे त्याची बुद्धी डळमळीत होते आणि आत्मविश्वास हरवून जातो. तो जितका अधिक सुखसोयींच्या मागे धावतो तितका अधिक दुर्बल बनत जातो. लोभ, हाव, अपेक्षा आणि वासना यांची वाढ होत जाते, पण अंतःकरणात समाधान मात्र निर्माण होत नाही.
धैर्य म्हणजे केवळ बाह्य शौर्य नव्हे, तर अंतर्मनातील स्थैर्य आणि संकटांमध्येही अढळ राहण्याची क्षमता होय. खरे धैर्य त्या व्यक्तीजवळ असते जी परिस्थिती कोणतीही असो, मन शांत ठेवू शकते. ज्याने देहावरील अति ममता सोडली आहे, ज्याच्या मनात ईश्वरावरील श्रद्धा आहे आणि जो मोह व भय यांच्या पलीकडे जाण्याचा प्रयत्न करतो, त्याच्यामध्ये खरे धैर्य प्रकट होते. म्हणूनच आध्यात्मिक जीवनात धैर्याला अत्यंत महत्त्व दिले गेले आहे. धैर्याशिवाय साधना टिकत नाही, निश्चय दृढ होत नाही आणि सत्याच्या मार्गावर चालण्याचे साहस निर्माण होत नाही.धैर्य प्राप्त करण्यासाठी मनुष्याने प्रथम स्वतःच्या दुर्बलतेची जाणीव करून घेतली पाहिजे. अहंकारामुळे माणूस स्वतःला खूप सामर्थ्यवान समजतो, पण प्रत्यक्षात त्याचे मन अतिशय चंचल आणि भयग्रस्त असते. म्हणूनच महायोगी आणि सिद्धपुरुषांच्या सानिध्यात राहणे आवश्यक मानले गेले आहे. त्यांच्या सहवासामुळे मनातील अस्थिरता कमी होऊ लागते आणि अंतःकरणात शांततेचा उदय होतो. जेव्हा मनुष्य स्वतःच्या इच्छा, अपेक्षा आणि “मीपणा” यांचा त्याग करू लागतो, तेव्हा त्याच्या अंतर्मनात धैर्य निर्माण होऊ लागते. देहावरची अतिआसक्ती कमी झाली की मृत्यूची भीतीही कमी होते आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते.धैर्यशील मनुष्याची बुद्धी स्थिर असते. संकटांमध्ये तो घाबरत नाही, अपमानाने खचत नाही आणि यशाने उन्मत्त होत नाही. त्याच्यामध्ये सहनशक्ती, साहस, पराक्रम आणि तपश्चर्या करण्याची क्षमता आपोआप निर्माण होते. असा साधक जीवनातील प्रत्येक प्रसंगाकडे शिक्षण म्हणून पाहतो. मृत्यूची भीती ज्या क्षणी नष्ट होते, त्या क्षणी मनुष्याच्या अंतःकरणात अद्भुत स्वातंत्र्य जन्माला येते. म्हणून धैर्य हा केवळ एक सद्गुण नसून आत्मिक उन्नतीकडे नेणारा दिव्य आधार आहे.
