मानवाच्या जीवनात प्रलोभने, मोह, संकटे आणि कष्ट यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. प्रत्येक व्यक्तीला आयुष्यात कधी ना कधी अशा परिस्थितींना सामोरे जावे लागते, जिथे त्याची बुद्धी, विवेक, संयम आणि श्रद्धा यांची परीक्षा घेतली जाते. प्रलोभन हे नेहमी आकर्षक स्वरूपात समोर येते. सुरुवातीला ते सुख, मान, संपत्ती, प्रतिष्ठा किंवा आनंद देणारे वाटते, पण त्यामागे अनेकदा दुःख, अशांती आणि अधोगती दडलेली असते. म्हणूनच प्रलोभनाला बळी न पडणे हे आध्यात्मिक जीवनातील अत्यंत आवश्यक तत्त्व मानले जाते.साधक जेव्हा आध्यात्मिक मार्गावर थोडी प्रगती करू लागतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात सूक्ष्म अहंकार निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. “मी काहीतरी विशेष प्राप्त केले आहे”, “मी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे” किंवा “मला सर्व कळते” अशा भावना मनात निर्माण होतात. याच अवस्थेत प्रलोभने त्याच्या समोर मोहक रूप धारण करून उभी राहतात. कधी सन्मानाच्या रूपाने, कधी संपत्तीच्या रूपाने, कधी स्तुतीच्या रूपाने तर कधी अधिकार आणि प्रतिष्ठेच्या रूपाने ती साधकाला आकर्षित करतात. जर साधक विवेक हरवून या मोहाला बळी पडला, तर त्याच्या जीवनात दुःख, अपमान, मानसिक अशांती आणि संकटांची मालिका सुरू होते. अशा प्रसंगांमधूनच मनुष्याला स्वतःची खरी लायकी आणि मर्यादा समजतात.
परमेश्वर मनुष्याला नम्र बनवण्यासाठी अनेक वेळा कष्ट, रोग, दारिद्र्य, अपयश किंवा अपमान यांचा अनुभव देतो. हे दंड नसून जागृतीचे माध्यम असते. सोन्याची शुद्धता जशी अग्नीमध्ये तपासली जाते, त्याचप्रमाणे भक्ताची अंतःकरणशुद्धी प्रलोभने आणि संकटांमधून तपासली जाते. या परीक्षांमुळे मनुष्याला स्वतःतील दोष दिसू लागतात आणि तो अधिक प्रामाणिकपणे आत्मपरीक्षण करू लागतो. जो व्यक्ती संकटांमध्येही संयम राखतो, मोहामध्येही विवेक टिकवतो आणि परिस्थिती कोणतीही असो तरी अंतःकरणातील शांतता जपतो, तोच खऱ्या अर्थाने आध्यात्मिक प्रगती करीत असतो.प्रलोभनांवर विजय मिळवण्यासाठी नम्रता, प्रार्थना, आत्मजागरूकता आणि विवेक अत्यंत आवश्यक असतात. मनुष्याने सतत स्वतःच्या अंतःकरणात डोकावून पाहिले पाहिजे. आपल्या इच्छा, अपेक्षा, लोभ आणि मोह यांचे निरीक्षण केले पाहिजे. जेव्हा मनुष्य स्वतःची मर्यादा ओळखतो आणि अहंकार बाजूला ठेवून परमेश्वराला शरण जातो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात विवेक जागृत होतो. हा विवेकच त्याला योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावतो आणि मोहाच्या क्षणी योग्य मार्ग निवडण्याची शक्ती देतो.खरा भक्त तोच असतो जो सन्मानाने गर्विष्ठ होत नाही आणि अपमानाने खचून जात नाही. ज्याच्या मनात ऐहिक वस्तूंचा मोह राहत नाही, ज्याला सुख-दुःख, लाभ-हानी, मान-अपमान यांमध्ये समत्व वाटू लागते, त्याच्या अंतःकरणात खरी शांती निर्माण होते. अशा भक्ताच्या हृदयात प्रेम, समाधान आणि निरपेक्षता वास करू लागतात. तो बाह्य परिस्थितींवर अवलंबून राहत नाही, तर अंतर्मनातील स्थैर्यावर जगू लागतो. प्रलोभनांवर विजय मिळवणारा साधक हळूहळू मुक्तीकडे वाटचाल करू लागतो आणि परमेश्वरकृपेचा खरा अधिकारी बनतो.
