समर्पणवृत्ती म्हणजे देह, मन आणि बुद्धीसह स्वतःचे संपूर्ण अस्तित्व श्रीगुरूंच्या चरणी अर्पण करणे. आध्यात्मिक जीवनात ही वृत्ती अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. जोपर्यंत “मी करतो”, “माझे आहे”, “माझ्यासाठी आहे” हा अहंकार मनात राहतो, तोपर्यंत खरे अध्यात्म अनुभवता येत नाही. पण जेव्हा भक्त स्वतःला पूर्णतः श्रीगुरूंना समर्पित करतो, तेव्हा त्याच्या जीवनात एक अद्भुत परिवर्तन घडू लागते. प्रत्येक कृतीमागे “मी नाही, श्रीगुरूच कार्य करीत आहेत” ही भावना जागृत होते. हाच समर्पणभाव भक्ताला ईश्वराच्या अधिक जवळ घेऊन जातो.समर्पण म्हणजे स्वतःच्या इच्छांचा त्याग करून ईश्वराच्या इच्छेत आनंद मानणे. अशा अवस्थेत भक्ताच्या अंतःकरणातील वासनांचा, अपेक्षांचा आणि अहंकाराचा क्षय होऊ लागतो. तो पूर्णपणे ईश्वराधीन बनतो. त्याच्या जीवनातील प्रत्येक कर्म श्रीगुरूंच्या प्रेरणेने घडू लागते. संत कबीर म्हणतात — “राम हमारा काम करे, हम बैठे आराम.” या एका वाक्यात समर्पणवृत्तीचे सार दडलेले आहे. भक्त स्वतःचा भार ईश्वरावर सोपवतो आणि त्यामुळे त्याच्या मनात विलक्षण शांतता निर्माण होते.समर्पणवृत्ती अंगी बाणली की सहजध्यान सुरू होते. भक्ताचे मन, बुद्धी आणि देह पूर्णतः ईश्वरमय होतात. ज्या देवतेशी किंवा ज्या नामरूपाशी भक्त समर्पित होतो, त्या स्वरूपाचे गुण त्याच्यात प्रकट होऊ लागतात. रामभक्त राममय होतो, कृष्णभक्त कृष्णमय होतो. संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात —
“दर्पणी पाहता न दिसे रूप आपुले ।
बाप रखुमादेवीवरू मज ऐसे केले ॥”
याचा अर्थ असा की, भक्त इतका समर्पित होतो की त्याला स्वतःचे अस्तित्वच जाणवत नाही. त्याच्या ठिकाणी फक्त ईश्वराचेच रूप अनुभवास येते. समर्पणवृत्ती मानवाला देवत्वाच्या दिशेने नेते. जीवाचा शिवाशी संगम घडवून आणते.
ही समर्पणबुद्धी आचरणात आणणे वरकरणी सोपे वाटते, पण प्रत्यक्षात अहंकाराचा त्याग करणे अत्यंत कठीण असते. “मला सर्व कळते”, “माझे मत योग्य आहे” हा सूक्ष्म अभिमान भक्ताच्या अंतःकरणात राहतो. त्यामुळे अनेक वर्षे संतांच्या सहवासात राहूनही काही जण आध्यात्मिक प्रगती करू शकत नाहीत. कारण ते सत्पुरुषांच्या कृतींकडे स्वतःच्या बुद्धीने पाहतात आणि त्यातून संकल्प-विकल्प निर्माण होतात. संशय आणि अहंकार हे समर्पणवृत्तीचे सर्वात मोठे शत्रू आहेत.खरे समर्पण म्हणजे सर्व प्रश्न, अपेक्षा आणि विकल्प बाजूला ठेवून प्रेमाने श्रीगुरूंना शरण जाणे. ज्या क्षणी भक्त स्वतःला पूर्णतः विसरतो, त्या क्षणी ईश्वरकृपेचा प्रवाह त्याच्या जीवनात सुरू होतो. त्याचे मन शांत होते, जीवन हलके वाटू लागते आणि अंतःकरणात दिव्य आनंद प्रकट होतो. समर्पणवृत्ती ही केवळ साधना नसून ती भक्ताला परमशांती, भक्ती आणि आत्मानंद प्राप्त करून देणारी एक दिव्य अवस्था आहे.
