माया म्हणजे भ्रम. जे एक आहे ते वेगळे दिसणे, जे सत्य नाही ते सत्य वाटणे, आणि जे नश्वर आहे त्यालाच कायमचे मानणे म्हणजे माया. जसे अंधारात दोरी असताना सापाचा भास होतो, तसेच या जगातील अनेक गोष्टींचा आपण चुकीचा अर्थ लावत राहतो. मन, बुद्धी, अहंकार आणि अज्ञान यांच्या आच्छादनामुळे जीव सतत मायेच्या प्रभावाखाली जगत असतो. म्हणून संत आणि योगी वारंवार सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या जाळ्यात अडकलेलाच राहतो.या संपूर्ण विश्वात परब्रह्म आणि चैतन्य यांशिवाय दुसरे काहीही नाही, तरीसुद्धा आपल्याला वेगवेगळे भेद दिसतात. कारण आपल्या अंतःकरणावर मायेचे अधिपत्य असते. आपल्या शरीरात जसे वात, पित्त, कफ आहेत तसे विश्वात सत्त्व, रज आणि तम हे त्रिगुण आहेत. आपल्या शरीरात डोळे आहेत तसे विश्वात सूर्य आणि चंद्र आहेत. आपल्या शरीरातील रक्तवाहिन्यांप्रमाणे विश्वात नद्या वाहत आहेत. म्हणजेच पिंड आणि ब्रह्मांड यांचा एक अद्भुत संबंध आहे. पण मायेच्या प्रभावामुळे आपण या एकत्वाला विसरतो आणि स्वतःला वेगळे समजू लागतो.
अहंकार ही मायेची सर्वात मोठी खूण आहे. “मी”, “माझे”, “माझ्यासाठी” या विचारांनी मनुष्य स्वतःभोवती भिंती उभ्या करतो. या भिंतीमुळे त्याला परमेश्वर, प्रेम, शांतता आणि आनंद यांचा खरा अनुभव घेता येत नाही. माया मनुष्याला नश्वर गोष्टींमध्ये गुंतवून ठेवते. संपत्ती, सत्ता, मान-सन्मान, देहाभिमान यांनाच तो जीवनाचे अंतिम सत्य समजू लागतो. पण काळाच्या ओघात हे सर्व नष्ट होते आणि तेव्हा मनुष्याला जाणवते की, आपण ज्या गोष्टींना सत्य मानले होते त्या क्षणभंगुर होत्या.योगी आणि सिद्धपुरुष मात्र मायेच्या पलीकडे जातात. तप, साधना, भक्ती आणि आत्मज्ञान यांच्या बळावर ते मायेवर विजय मिळवतात. जेव्हा जीवावरील अज्ञानाचे आवरण दूर होते, तेव्हा सर्वत्र एकच चैतन्य आहे याचा अनुभव येतो. “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” ही अनुभूती त्यांना प्राप्त होते. त्या अवस्थेत भेद राहत नाहीत, द्वेष राहत नाही, आणि अहंकार पूर्णतः नाहीसा होतो. योगी विश्वरूपाचा अनुभव घेतात आणि नंतर त्या विश्वरूपालाही ओलांडून परमशांत अवस्थेत प्रवेश करतात.मायेपासून मुक्त होण्याचा मार्ग म्हणजे आत्मपरीक्षण, नम्रता, ईश्वरभक्ती आणि सद्गुरूंचा सहवास. जेव्हा मनुष्य स्वतःच्या दोषांकडे पाहू लागतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात शुद्धता निर्माण होऊ लागते. हळूहळू त्याचे मन शांत होते आणि त्याला जीवनाचा खरा अर्थ समजू लागतो. संतांचा सहवास, नामस्मरण आणि निरपेक्ष प्रेम हीच मायेवर विजय मिळवण्याची खरी साधने आहेत.मानवजन्म हा केवळ संसारात अडकून राहण्यासाठी नाही, तर मायेच्या पलीकडील सत्य जाणण्यासाठी मिळालेला आहे. म्हणून प्रत्येकाने अंतर्मुख होऊन स्वतःला विचारले पाहिजे — “मी खरेच कोण आहे?” हा प्रश्नच माणसाला आत्मज्ञानाच्या दिशेने घेऊन जातो आणि मायेच्या अंधारातून चैतन्याच्या प्रकाशाकडे नेतो.
