आध्यात्मिक जीवनात अनेक सद्गुणांचा अभ्यास केला, सत्संग केला, साधना केली तरी सहनशीलता नसेल तर एका क्षणात क्रोध आणि अहंकार सर्व साधना नष्ट करू शकतात. म्हणूनच सहनशक्ती हा साधकाच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा गुण मानला जातो. सहनशीलता म्हणजे केवळ दुःख सहन करणे नव्हे, तर प्रत्येक परिस्थितीत मन शांत, स्थिर आणि संयमी ठेवण्याची दिव्य क्षमता होय. म्हणून संतांनी सहनशक्तीला परमेश्वराचे स्वरूप म्हटले आहे.सहनशक्तीमध्ये दया, क्षमा, शांती, नम्रता, प्रेम, संतोष, धैर्य आणि निरपेक्षता असे अनेक सद्गुण सामावलेले असतात. जो मनुष्य सहनशील असतो तो सहजपणे क्रोधाच्या अधीन होत नाही. तो प्रत्येक घटनेकडे शांतपणे आणि समजूतदारपणे पाहतो. जीवनात मान-अपमान, लाभ-हानी, स्तुती-निंदा या गोष्टी येत राहतात; पण सहनशील मनुष्य या सर्व प्रसंगांत स्थिर राहतो. त्यामुळे त्याचे अंतःकरण हळूहळू निर्मळ आणि शांत बनते.सहनशीलतेचा अभ्यास करण्यासाठी प्रथम संतोषवृत्ती आणि समाधानाची दृष्टी अंगी बाणवावी लागते. प्रत्येक प्रसंगात “हेही ईश्वराची इच्छा आहे” अशी भावना ठेवली की मनातील अस्वस्थता कमी होऊ लागते. अहंकार आणि क्रोध दूर जाऊ लागतात. कारण बहुतेक वेळा क्रोधाचा जन्म अपेक्षाभंगातून होतो. आपल्या मनासारखे घडले नाही की मनुष्य अस्वस्थ होतो. पण सहनशीलता शिकलेला साधक परिस्थितीला शांतपणे स्वीकारतो आणि त्यामुळे त्याची अंतर्गत शक्ती वाढते.
दुसऱ्यांच्या चुका सतत दाखवणे किंवा त्यांच्यावर टीका करणे हे सहनशीलतेच्या मार्गात मोठे अडथळे आहेत. जेव्हा आपण दुसऱ्याच्या दोषांवर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा नकळत क्रोध, द्वेष आणि अहंकार आपल्या मनात प्रवेश करतात. म्हणून संत सांगतात की, इतरांच्या दोषांपेक्षा त्यांच्या गुणांकडे पाहण्याची सवय लावावी. ज्या व्यक्तीविषयी मनात अनादर निर्माण होतो, त्याच्यातील एखादा चांगला गुण शोधण्याचा प्रयत्न करावा. त्यामुळे मन प्रसन्न राहते आणि सहनशीलतेची वाढ होते.जीवनात अनेकदा असे प्रसंग येतात की आपण केलेल्या चांगल्या कार्याचे कौतुक होत नाही, उलट अपमान किंवा गैरसमज सहन करावे लागतात. पण हेच प्रसंग सहनशक्ती वाढवण्याची खरी संधी असतात. जो व्यक्ती अपमान, अन्याय आणि कष्ट शांतपणे सहन करू शकतो, त्याच्यात तपश्चर्या करण्याची पात्रता निर्माण होते. कारण सहनशीलता म्हणजे अंतःकरणातील स्थैर्य. हे स्थैर्य प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला मोठ्या संकटांतही मानसिक शांतता टिकवता येते.सिद्धपुरुषांच्या सहवासाने सहनशीलतेचा गुण अधिक दृढ होतो. त्यांच्या अंगी असलेला शांततेचा आणि समाधानाचा दिव्य रस भक्तांच्या अंतःकरणात उतरतो. त्यामुळे साधकाचे मन हळूहळू आशा-अपेक्षांपासून मुक्त होऊ लागते. जेव्हा मन समाधानाने भरते, तेव्हा इतरांच्या चुका, अपमान किंवा वागणूक यांचा त्रास कमी वाटू लागतो. सहनशक्ती ही केवळ एक सद्गुण नाही, तर ती आत्मिक उन्नतीची गुरुकिल्ली आहे.ज्याने सहनशीलता प्राप्त केली, त्याच्यासाठी ज्ञान, योग, भक्ती आणि तप यांचे मार्ग सहज खुले होतात. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात परमशांती निर्माण होते आणि त्याच्या सहवासाने इतरांनाही शांतता लाभते. म्हणून जीवनात कितीही कठीण प्रसंग आले तरी सहनशीलतेची कास सोडू नये. कारण सहनशक्ती हीच खऱ्या अर्थाने मनुष्याला देवत्वाकडे नेणारी दिव्य शक्ती आहे.
