आध्यात्मिक जीवनात विवेकाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. सद्गुरूंच्या कृपेने मनुष्याच्या अंतःकरणात जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण होतो, तेव्हा त्याच्या बुद्धीत विवेक जागृत होऊ लागतो. विवेक म्हणजे नित्य आणि अनित्य, सत्य आणि असत्य, योग्य आणि अयोग्य यांतील भेद ओळखण्याची क्षमता. जोपर्यंत मनुष्य देह, मन, अहंकार आणि इंद्रियांच्या अधीन असतो, तोपर्यंत त्याची बुद्धी भ्रमित अवस्थेत कार्य करत असते. त्याला नश्वर गोष्टीच खऱ्या वाटतात आणि परमात्मस्वरूपाचे ज्ञान होत नाही. परंतु विवेक जागृत झाल्यावर मनुष्याला समजू लागते की शरीर अनित्य आहे, तर आत्मा नित्य आहे. स्थूल सृष्टी सतत बदलणारी आहे, पण चैतन्य आणि परमात्मा शाश्वत आहेत.मानवाचे विचार, स्वभाव आणि कृती या केवळ त्याच्या इच्छेने चालत नाहीत. पूर्वजन्मातील संस्कार, प्रारब्ध, ग्रह-नक्षत्रांचे सूक्ष्म परिणाम, वातावरणातील स्पंदने आणि मनातील प्रवृत्ती यांमुळे त्याची बुद्धी विशिष्ट प्रकारे कार्य करत असते. त्यामुळे मनुष्य अनेकदा स्वतःला स्वतंत्र समजत असला तरी तो प्रत्यक्षात विविध बंधनांच्या अधीन असतो. महासिद्ध आणि महायोगी मात्र या सर्व बंधनांच्या पलीकडे गेलेले असतात. ते स्वतः मुक्त असल्यामुळेच जीवांना मुक्त करण्यासाठी पृथ्वीवर अवतरित होतात. त्यांच्या सहवासात राहिल्याने साधकाच्या अंतःकरणात सूक्ष्म परिवर्तन घडू लागते. हाच बदल म्हणजे विवेकाचा उदय होय.विवेक प्राप्त झाल्यानंतर मनुष्याच्या जीवनदृष्टीत आमूलाग्र बदल होतो. तो प्रत्येक गोष्टीकडे अधिक शांतपणे आणि सखोलतेने पाहू लागतो. अहंकारामुळे निर्माण होणारे भ्रम हळूहळू दूर होऊ लागतात. “माझेच बरोबर”, “मीच श्रेष्ठ” किंवा “माझ्याशिवाय दुसरे कोणी जाणत नाही” अशा भावना कमी होऊ लागतात. मनुष्याला स्वतःतील दोष दिसू लागतात आणि सद्गुणांचे महत्त्व कळू लागते. दया, क्षमा, शांती, नम्रता, प्रेम आणि सहनशीलता हे गुण आत्मिक प्रगतीसाठी किती आवश्यक आहेत याची जाणीव निर्माण होते. विवेकामुळे मनुष्य आपल्या कृतींचे दूरगामी परिणाम समजू लागतो आणि चुकीच्या मार्गापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतो.
ज्ञान प्राप्त झाले तरी ते आचरणात आणण्यासाठी दृढ निश्चय आवश्यक असतो. परंतु पूर्वजन्मातील संस्कार, पापकर्म आणि मनाची चंचलता यांमुळे मनुष्याचा निश्चय अनेकदा डळमळीत होतो. तो योग्य गोष्ट करण्याचे ठरवतो, पण त्यात सातत्य राखू शकत नाही. अशा वेळी सद्गुरूंची कृपा अत्यंत महत्त्वाची ठरते. जेव्हा भक्त स्वतःची दुर्बलता ओळखून नम्रतेने सद्गुरूंना शरण जातो, तेव्हा सद्गुरू त्याला अंतःकरणातील सामर्थ्य प्रदान करतात. या कृपेच्या आधारावर विवेक अधिक दृढ होतो आणि मनुष्य योग्य मार्गावर स्थिर राहू लागतो.विवेक वाढत गेला की संसारातील क्षणभंगुर सुखांचे खरे स्वरूप समजू लागते. मान, संपत्ती, प्रतिष्ठा, सुखसोयी आणि देहसुख यामध्ये स्थायी आनंद नसतो हे स्पष्ट दिसू लागते. मनुष्याला जाणवते की जगातील बहुतांश धडपड ही केवळ देहाच्या सुखासाठी चाललेली आहे आणि त्यातून अंतःकरणाला खरी शांती प्राप्त होत नाही. या जाणिवेतून वैराग्य जन्माला येते. विवेकी मनुष्य संसारापासून पळून जात नाही, परंतु त्याच्याशी आसक्त राहात नाही. तो सद्गुणांचा आश्रय घेत आत्म्याला ओळखण्याचा प्रयत्न करतो. अशा साधकाला सिद्धपुरुषांचे सहाय्य प्राप्त होते आणि हळूहळू तो अंतर्मुक्तीच्या दिशेने वाटचाल करू लागतो.
