श्री स्वामी गगनगिरी महाराज यांचा जन्म इ.स. १९०८ मध्ये सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील मणदुरे येथे चालुक्य सम्राट पुलकेशी यांच्या वंशातील पाटणकर राजघराण्यात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव श्रीपती उर्फ श्रीपाद गणपतराव पाटणकर असे होते. पाटणकर घराणे हे शौर्य, धर्मनिष्ठा आणि स्वराज्यसेवेसाठी प्रसिद्ध होते. बालवयातच त्यांच्या जीवनात अनेक दुःखद घटना घडल्या. वयाच्या तिसऱ्या वर्षी त्यांची आई विठाबाई यांचे निधन झाले आणि काही वर्षांनी वडील गणपतराव यांचेही निधन झाले. त्यामुळे त्यांचा सांभाळ आजी-आजोबांनी केला. लहानपणापासूनच त्यांना संसारातील दुःख, अन्याय आणि गरिबी यांची जाणीव होत होती. त्यामुळे त्यांच्या मनात वैराग्याची भावना निर्माण झाली. अवघ्या सातव्या वर्षी त्यांनी संसाराचा त्याग करून अध्यात्ममार्ग स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला आणि नाथपंथी साधूंसोबत प्रवास सुरू केला. प्रवासादरम्यान ते ग्वाल्हेरजवळील चित्रानंद स्वामी यांच्या आश्रमात पोहोचले. त्यांच्या दृढनिश्चयाने प्रभावित होऊन चित्रानंद स्वामींनी त्यांना शिष्य म्हणून स्वीकारले. गुरुंच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अष्टांगयोग, प्राणायाम, नाडीशोध, मंत्रसाधना आणि ध्यान यांचे शिक्षण घेतले. 

पुढे त्यांनी हिमालयातील कठीण प्रवास केला. हिमालयात अनेक साधू-संतांचा सहवास लाभल्याने त्यांना योग, निसर्ग आणि अध्यात्म यांचे सखोल ज्ञान मिळाले. गुरुंनी त्यांना “निसर्गात राहून तप कर आणि आत्मज्ञान प्राप्त कर” असा संदेश दिला आणि तोच त्यांच्या जीवनाचा मार्ग बनला. पुढे त्यांनी कोल्हापूर परिसरातील दाजीपूरच्या घनदाट जंगलात अनेक वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. वाघ, अस्वल, सर्प आणि इतर वन्य प्राण्यांच्या सान्निध्यात राहून त्यांनी ध्यान आणि योगसाधना केली. अत्यल्प आहार, पाण्यात बसून तप आणि निसर्गाशी एकरूप जीवन यांमुळे त्यांनी आत्मशक्ती जागृत केली. त्यांनी पंचतत्त्वांचे ज्ञान मिळवत आत्मज्ञानाच्या दिशेने प्रगती केली. दाजीपूरचे जंगल त्यांच्या तपश्चर्येमुळे पवित्र तपोभूमी मानले जाते. महाराजांनी पुढे कायाकल्पाचे अद्भुत प्रयोग केले. पाटाचा डंग येथे त्यांनी ‘चित्रमुळी’ या तीव्र औषधी वनस्पतीचा वापर करून शरीरशुद्धीचा प्रयोग केला. त्या प्रयोगात त्यांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम झाले, तरीही ते शांत राहून साधनेत लीन होते. काही काळानंतर त्यांचे शरीर पूर्ववत झाले आणि त्यांच्या आत्मबलाची अद्भुत शक्ती लोकांसमोर प्रकट झाली. पुढे देवकोंड येथे त्यांनी दुसरा कायाकल्प प्रयोग केला. औषधी वनस्पती, प्राणायाम आणि योगसाधनेच्या साहाय्याने त्यांनी शरीर आणि मन शुद्ध करण्याच्या उच्च साधना केल्या. महाराजांचे संपूर्ण जीवन हे सेवा, त्याग, साधना आणि मानवकल्याणासाठी समर्पित होते. 

त्यांनी लोकांना योग, भजन, साधना आणि सदाचाराचा संदेश दिला. खोपोली येथील पाताळगंगा योगाश्रम हे त्यांच्या कार्याचे प्रमुख केंद्र बनले. देशभरातून हजारो भक्त त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी येत असत. महाराज नेहमी “भजन करा, साधना करा आणि ईश्वरावर श्रद्धा ठेवा” असा उपदेश करत. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात विलक्षण तेज, करुणा आणि साधेपणा होता. अनेक भक्तांना त्यांच्या सान्निध्यात मानसिक शांती आणि अध्यात्मिक प्रेरणा मिळाली. त्यांनी समाजात व्यसनमुक्ती, शिस्त, साधेपणा आणि निसर्गप्रेम यांचा संदेश दिला. सन २००७ मध्ये त्यांची प्रकृती खालावू लागली. त्यांना पोटदुखी, हृदयविकार आणि मधुमेहाचा त्रास जाणवत होता. काही काळ उपचार घेतल्यानंतर त्यांनी खोपोली आश्रमातच राहून भक्तांना मार्गदर्शन सुरू ठेवले. शेवटच्या काळात ते व्हीलचेअरवरून भक्तांना दर्शन देत आणि “भजन करा” हा संदेश देत असत. दि. ४ फेब्रुवारी २००८ रोजी त्यांनी खोपोली येथील पाताळगंगा योगाश्रमात महासमाधी घेतली. त्यांच्या निधनाची बातमी समजताच हजारो भक्त आश्रमात जमा झाले. भक्तांनी अश्रूपूर्ण अंतःकरणाने आपल्या गुरूंचे अंतिम दर्शन घेतले. आजही त्यांच्या समाधीस्थळी लाखो भाविक श्रद्धेने भेट देतात. स्वामी गगनगिरी महाराजांचे जीवन हे योग, तपश्चर्या, सेवा आणि अध्यात्म यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या शिकवणीमुळे आजही असंख्य लोक भक्ती, साधना आणि मानवसेवेच्या मार्गावर प्रेरित होत आहेत.